«Қонақ келсе – шайнек қой» дейді қазақтар. Дегенмен үйдегі отбасылық ортада да шай дастарқанның айнымас сәні болып қала береді. Оны тамақ кезінде де, жай ғана да, сүтпен де, сүтсіз де, таңертең, түсте және кешке де ішеді. Ұрпақтан ұрпаққа ұлттық шай ішу дәстүрі ұқыптылықпен жеткізіліп отыр.
Қазақстанда қандай шайды жақсы көреді
Басқа түрлерінің ішінен қазақтар түйіршікті қара шайды артық көреді. Біріншіден, ол тез әрі қою болып демделеді. Екіншіден, сүт қосқанда сусын қанық дәм мен ашық түске ие болады. Жапырақты шай да қолданыста бар, бірақ аса сұранысқа ие емес және оны көбіне сүтсіз ішеді. Жасыл шай елдің оңтүстігінде көбірек тараған және көбіне жазда ішіледі.
Қазақтарда шайды кім және қалай демдейді
Қазақ үйінде шайға әйелдер жауапты. Шайды демдеп, құю міндеті – үй иесіне, қызына немесе келініне жүктеледі. Ал шай дастарқанының басты кейіпкері – фарфор шәйнек. Оның жанында әрқашан үлкен шайнек қайнаған сумен тұрады.
Жазда ауылдар мен саяжайларда суды классикалық самауарда, отынға қойып қайнатады – осылайша шай ерекше хош иіске бөленеді.
Шай дәмді болу үшін шайды көбірек салу дәстүрге айналған: әр 100 мл суға кемінде бір шай қасық. Түйіршіктерге қайнаған су құйып, 5–10 минут тұндырады.
Одан кейін шәйнектің қасына түрлі түсті немесе біртекті қарапайым кесе-пиалалар қойылады. Олардың сыйымдылығы 100-ден 200 мл-ге дейін болуы мүмкін. Әуелі әр кесеге аздап сүт немесе қаймақ (бір-екі ас қасық) құйылады, содан кейін қою шай, соңында қайнаған сумен сұйылтылады.
Бір отырыста қазақ үштен беске дейін пиала шай ішеді. Ал әңгіме қызып кетсе –одан да көп.
Дастарқан басындағы шай ішу көрінісі
Бұрын қазақ дастарханы төмен қойылатын үстел болған, айналасына жастыққа отырып шай ішкен. Бүгінде мұндайды тек ауылдардан көруге болады, ал қазір дастарқан – кәдімгі биік үстел. Шайға арналған сандықтың орнын қарапайым ас үй шкабы басты.
«Ыстық сусын денеңді ғана қыздырса, демек, сен су іштің. Себебі шай жаныңды да жылытады» (қазақ ақыны Абай Құнанбаев).
Өзгермеген бір нәрсе бар – ол дастарқан басында ұзақ әрі шын жүректен әңгімелесу дәстүрі және әрбір қонақты шаймен сыйлау. Кез келген әңгіме пиаладан басталып, сонымен аяқталады. Қонақ қаншалықты сыйлы болса, үй иелері соншалықты ықыласпен оған шай құйып береді.
Әркім өз кесесін қантпен, балмен немесе науатпен (кристалды қант) тәттілей алады. Сондай-ақ қазақтар шайға тары қосады, ол сусынға жағымды жаңғақ дәмін беріп, тойымды етеді.
Тары – алтын түске дейін қуырып дайындалған тары дәні. Оны шайға қосу дәстүрі көшпенділерден жеткен. Бүгінде тары қосылған шай Батыс Қазақстанның ауылдық өңірлерінде ерекше танымал.
Шайға дәстүрлі түрде майға қуырылған бауырсақ ұсынылады. Бірақ дастарқанда әрдайым басқа тәттілер де болады: кәмпит, чак-чак, печенье, торттар, тәтті бәліштер мен жемістер.
Балаларға екі-үш жастан бастап үлкендермен бірге шай құйылады, бірақ бала жас болған сайын оның кесесінде сүт көбірек, ал шай азырақ болады.
Қазақтың шайға қатысты мақал-мәтелдері
-
Бір пиала шай мың сөзге татиды.
-
Таңертең шайды бауырсақпен, түсте – қуырдақпен, кешке – бешбармақпен.
-
Шай ішпесең – жай отырма.
